Moje Notatki

Historia Polski – cz.682

In historia sredniowiecze on Listopad 10, 2009 at 3:09 pm

Mimo rozproszenia w dobie rozbiorów, mimo późniejszych zniszczeń wojennych, zasób materiałów archiwalnych i rękopiśmiennych oraz starodruków odnoszących się do czasów Oświecenia jest nadal bardzo znaczny. Przed badaczem, który chce rzetelnie wykorzystać te materiały, zjawia się konieczny do opanowania problem językowy
Wprawdzie na drugą połowę XVIII w. przypada oczyszczenie języka polskiego z wielu naleciałości łacińskich i makaronizowania, znacznie się również zmniejsza liczba tekstów łacińskich, jednak miejsce łaciny zajmuje często język francuski, który występuje obficie w korespondencji zarówno prywatnej, jak urzędowej, a także w innych typach źródeł. Wreszcie fakt przejścia początkowo części, potem całości ziem polskich pod panowanie obce powoduje wprowadzenie jako języka urzędowego na większości obszarów polskich niemieckiego. W rezultacie bez znajomości języków francuskiego i niemieckiego badania nad Oświeceniem będą zawsze ułomne.
Z zachowanych zespołów archiwalnych największe znaczenie mają materiały władz centralnych Rzeczypospolitej, znajdujące się obecnie w Archiwum Głównych Akt Dawnych w Warszawie. Są to: tzw. Archiwum Królestwa Polskiego, obejmujące głównie akty gabinetu króla, kanclerskie, Rady Nieustającej i Straży Praw, Archiwum Skarbu Koronnego, Archiwum Kameralne oraz tzw. Metryka Litewska. Część materiałów władz centralnych znajduje się także w Zbiorze Popielów w tymże Archiwum oraz w zbiorach Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Podobnie jak dla poprzednich okresów, także dla doby Oświecenia duże znaczenie mają materiały rodzinne, odnoszące się zwłaszcza do działalności wyższych urzędników czy wybitnych działaczy – jak Hugona Kołłątaja (w Bibliotece Krakowskiego Oddziału PAN), czy znajdujące się w Archiwum Głównym w Warszawie Ignacego i Stanisława Potockich lub Fryderyka Moszyńskiego, a także wspomniane już zbiory Radziwiłłów, Czartoryskich, Mniszchów czy Lubomirskich. Organizacja archiwów prowincjonalnych nie uległa w tym czasie poważniejszym zmianom i – szczególnie przy badaniu zjawisk społecznych i ekonomicznych – można się posługiwać kontynuacją ksiąg grodzkich i ziemskich oraz miejskich. Z ostatnich największe znaczenie mają materiały warszawskie, gdańskie, toruńskie, krakowskie, poznańskie. Wzrasta też liczba materiałów w archiwach podworskich. Dość licznie występują także źródła kościelne. Dla dziejów szkolnictwa największe znaczenie dla tego okresu jak i dla poprzednich mają zbiory Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Rozbiory powodują, że wiele materiałów dotyczących ziem polskich w dobie Oświecenia można znaleźć w archiwach państw uczestniczących w podziale ziem Rzeczypospolitej. Podstawowe znaczenie mają źródła znajdujące się w dawnym archiwum pruskim, przechowywane obecnie w Niemieckim Centralnym Archiwum w Merseburgu, zbiory galicyjskie w Archiwum Finansowym oraz Archiwum Spraw Wewnętrznych w Wiedniu, a także akta gubernium w Archiwum we Lwowie oraz materiały Archiwum w Leningradzie. Wzrasta także znaczenie i zasobność archiwów prowincjonalnych – przede wszystkim Archiwum Wojewódzkiego we Wrocławiu, Szczecinie, a również mniejszych archiwów miejskich czy prywatnych na Śląsku i Pomorzu.
W archiwach centralnych enerdowskich, austriackich i radzieckich można także znaleźć najważniejsze materiały dotyczące zmian w układzie stosunków międzynarodowych i stosunków dyplomatycznych. Mniejsze nieco znaczenie mają pod tym względem materiały watykańskie, francuskie, angielskie.
W zbiorach polskich znajdują się także kontynuacje podjętych dla szerszych okresów odpisów źródeł, czy to polskich, tyczących zwłaszcza sejmików (Teki Pawińskiego i Ulanowskiego), czy też ze zbiorów obcych, obejmujące głównie relacje dyplomatyczne (przechowywane w Bibliotece Krakowskiego Oddziału PAN). Do szczególnie cennych dla czasów Oświecenia należą Teki Kalinki.
Wzrost liczebności publikacji w drugiej połowie XVIII w. znajduje swe odbicie w zasobach starodruków przechowywanych we wszystkich niemal większych bibliotekach polskich. Na szczególne podkreślenie zasługuje ówczesna prasa, nie tylko dziennikarsko-informacyjna, jak „Gazeta Warszawska”, ale także czasopisma moralne, ekonomiczne, kulturalne, jak „Monitor”, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” czy „Pamiętnik Historyczno-Literacki”. Walki polityczne znalazły odbicie w obfitej twórczości publicystycznej, broszurowej i ulotnej, zwykle anonimowej. Zarządzenia władz, diariusze i uchwały sejmowe, uniwersały itp. akta były również zwykle drukowane. Wreszcie zarówno twórczość literacka (o której bliżej informuje Bibliografia literatury polskiej, „Nowy Korbut”, t. IV-VI, Oświecenie, opr. E. Aleksandrowska i in., Warszawa 1966-1972), jak i naukowo-pedagogiczna stanowią ważny materiał dla każdego badacza dziejów kultury i umysłowości tej doby.
Publikacje źródłowe z XIX i XX w. odnoszące się do czasów Oświecenia obejmują siłą rzeczy tylko niewielką część materiałów. O ile początkowo przeważały w nich źródła dotyczące historii politycznej czy ustroju państwowego, o tyle ostatnie lata przyniosły więcej wydawnictw poświęconych zagadnieniom gospodarczo-społecznym. Można więc przyjąć, że to, co zostało wydane, jest w pewnym sensie reprezentatywne dla epoki.
Z wydawnictw dotyczących działalności władz centralnych podstawowe znaczenie mają także dla tego okresu Volumina legum, uzupełnione t. X obejmującym konstytucje sejmu 1793 r. (wyd. pod red. Z. Kaczmarczyka, Poznań 1952). Materiały do genezy i ustanowienia Rady Nieustającej ogłosił W. Konopczyński (Kraków 1919). Na działalność Sejmu Wielkiego nowe światło rzucają Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego wydane przez J. Wolińskiego, J. Michalskiego i E. Rostworowskiego (t. I-IV i VI wraz z A. Eiseinbachem, Wrocław 1955-1969). Obejmują one publicystykę i projekty reform dotyczące sprawy chłopskiej i miejskiej. Brak natomiast publikacji odnoszącej się do samego przebiegu obrad tego sejmu. Nie ukończony jest zbiór podstawowych materiałów do dziejów powstania kościuszkowskiego: Akty powstania Kościuszki, zapoczątkowany przez S. Askenazego i W. Dzwonkowskiego (t. I-II, Kraków 1916; t. III wydany przez W. Dzwonkowskiego, E. Kipę i R. Morcinka ukazał się w 1955 r.).

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: