Moje Notatki

Wreszcie szczyt drabiny zajmowała magnateria

In historia starożytność on Grudzień 6, 2009 at 10:06 pm

Wreszcie szczyt drabiny zajmowała magnateri a , posiadacze kilkudziesięciu czy kilkuset wsi, miast i miasteczek, których fortuna mogła być porównywana z niejednym państwem czy księstwem Rzeszy niemieckiej. Należeli do niej bądź potomkowie możnowładczych rodzin w Polsce, bądź dawni książęta z terenów Litwy i Rusi (ks
Konstanty Ostrogski posiadał np. około 100 miast i zamków oraz prawie 1300 wsi), wreszcie ludzie, którzy własnym wysiłkiem, ale i przy pomocy łaski królewskiej (dzięki przekazywaniu im w dożywotnią dzierżawę licznych majętności królewskich), dochodzili do zamożności, jak np. Jan Zamoyski, średni szlachcic z pochodzenia, który zgromadził w swym ręku 11 miast, 200 wsi jako dziedziczne posiadłości, a ponadto dzierżył w królewszczyznach 112 miast i 612 wsi – razem terytorium około 17,5 tys. km2. Magnatom przypadały najważniejsze urzędy państwowe i kościelne, oni wchodzili głównie w skład senatu. W XVI w. chętnie przybierali cudzoziemskie tytuły książąt czy hrabiów (od cesarza lub papieża), póki w 1638 r. sejm nie zabronił przyjmowania wszelkich tytułów i ich używania; wyjątek stanowiły rodziny, które z tytułem podpisały akt unii lubelskiej. Magnateria – i to bardziej polska niż litewska czy ruska – przeżywała swoisty kryzys w XVI w. Stare rody możnowładcze nie mogły się przystosować do nowych warunków i wymierały albo ulegały swoistej degeneracji. Spotkało to Tęczyńskich, Tarnowskich, Kmitów, Górków i innych. Na ich miejsce wyrosły spośród średniej szlachty nowe rody – w Wielkopolsce Opalińskich i Leszczyńskich, w Małopolęce, częściowo dzięki możliwościom, które otwierały się na przyłączonych do Korony ziemiach ukrainnych, Potockich, Zamoyskich, Koniecpolskich, Lubomirskich. Ten awans społeczny mógł objąć tylko niewielką grupę, świadczył jednak o mobilności wewnętrznej stanu szlacheckiego. W każdym razie wobec istniejącego zróżnicowania zasadę równości trzeba ograniczyć do braku formalnych barier między poszczególnymi warstwami szlacheckimi, co otwierało możliwości awansu społecznego dla całej klasy oraz do korzystania z tych samych (lub prawie tych samych) uprawnień społecznych i politycznych. Tak więc szlachta miała wyłączne prawo do aktywnego uczestniczenia w sejmach i sejmikach, do obsadzania urzędów państwowych, do elekcji króla. Tylko szlachcic mógł nabywać ziemię, od 1573 r. zapewniono mu także prawo do wydobywania z gruntów doń należących kruszców, soli i siarki, co było dotąd przywilejem króla. Szlachcica nie można było więzić bez wyroku sądowego, dom jego był nietykalny, grunty wolne od stałych podatków (prócz szlachty zagrodowej), towary należące do niego nie podlegały cłom (prócz rzadko uchwalanego cła generalnego); otrzymywał wreszcie po niższej cenie sól. Będąc obowiązany tylko do udziału w rzadko zwoływanym pospolitym ruszeniu, szlachcic musiał wysoko cenić te „wolności”, które stawiały go w sytuacji wyjątkowo korzystnej, nie mającej niemal równej w Europie. Zrazu odpowiedzią szlachty na te wywalczone przywileje było pewne poczucie obowiązku publicznego, które doprowadziło do wytworzenia przez średnią szlachtę swoistego wzorca działacza politycznego, gotowego do-dość bezinteresownej działalności na sejmikach, sejmach, w sądach, na urzędach, wzorca jakże dalekiego od kwietyzmu chwalonego przez Reja ziemiańskiego żywota. Z czasem jednak, a dzieje się tak przynajmniej od początków XVII w., wzorzec ten spadł do roli sloganu bez pokrycia, a utrzymanie wolności szlacheckich stało się dla szlachty najważniejszym celem, który utożsamiała z interesem państwa. Zamiast bezinteresowności rozpanoszyła się prywata, której zresztą nigdy naprawdę nie wyrugowano z życia publicznego.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: